Một buổi sáng ở chợ quê, những sọt dưa hấu nằm chen chúc bên lề đường. Người bán ngồi đó, mắt nhìn xa xăm. Dưa năm nay trúng mùa. Nhưng nụ cười thì không trúng.
Giá rớt.
Câu chuyện “được mùa mất giá” không còn xa lạ. Người ta thường giải thích bằng quy luật cung - cầu. Khi sản lượng tăng mạnh, giá giảm là điều tất yếu. Nhưng nếu chỉ nhìn theo kinh tế học cổ điển, câu chuyện này sẽ mãi lặp lại. Bởi đằng sau những con số là những “nhịp đập” của hành vi con người, lên xuống thất thường như một bản điện tâm đồ của thị trường nông sản.
Nhịp “tăng” bắt đầu từ kỳ vọng. Một vụ mùa thắng lợi trở thành tín hiệu cho cả cộng đồng. Thấy năm trước dưa hấu trúng giá, năm sau cả làng cùng trồng. Không ai ra lệnh, nhưng mọi người lại hành động như một “đàn chim bay theo hướng gió”. Khi kỳ vọng lan rộng, quyết định sản xuất không còn là cá nhân mà trở thành phản xạ tập thể.
Nhịp “lệch pha” xuất hiện khi ký ức thay thế dữ liệu. Người nông dân nhớ rất rõ cảm giác trúng giá, nhưng ký ức ấy mang tính cảm xúc nhiều hơn là thông tin thị trường. Những dữ liệu về cung cầu toàn vùng, xu hướng tiêu thụ thường mờ nhạt hơn trải nghiệm gần. Khi quyết định dựa vào ký ức, người ta dễ tin thành công sẽ lặp lại, trong khi thị trường đã đổi nhịp.
Nhịp “chủ quan” đến từ việc rủi ro thị trường bị xem nhẹ. Người nông dân quen với rủi ro mưa nắng, sâu bệnh, những thứ có thể nhìn thấy. Nhưng thị trường thì vô hình, nên rủi ro giá cả thường bị đánh giá thấp.
Nhịp “ảo tưởng an toàn” hình thành khi các chiến dịch “giải cứu nông sản” vô tình tạo ra kỳ vọng. Sự tử tế, nếu lặp lại nhiều lần, có thể khiến người sản xuất tin rằng khi khó khăn sẽ có người giúp. Một phần rủi ro vì thế được “chuyển ra bên ngoài”, làm cho quyết định sản xuất kém thận trọng hơn.
Khi cung vượt cầu và giá xuống, nhiều ý kiến đề xuất phải siết lại bằng quy hoạch vùng trồng, không cho phép mở rộng tự phát. Nhưng trong một nền kinh tế thị trường có độ mở cao, quy hoạch cứng khó là lời giải bền vững. Cùng một loại nông sản, nhiều quốc gia cùng sản xuất. Có những mặt hàng vừa xuất khẩu, lại vừa nhập khẩu, tùy theo mùa vụ và phân khúc.
Thị trường vận động nhanh, còn quy hoạch cứng thường chậm hơn một nhịp. Nếu dùng mệnh lệnh hành chính để “chặn” cung, có thể giải quyết trước mắt nhưng dễ tạo méo mó dài hạn. Điều quan trọng không phải là ngăn người nông dân trồng thêm, mà là giúp họ hiểu nên trồng khi nào, bao nhiêu và cho thị trường nào.
Vì vậy, lời giải nằm ở việc tổ chức lại hành vi. Cánh đồng có tổ chức là nơi các quyết định cá nhân được “neo lại” trong một cấu trúc chung: thống nhất lịch thời vụ, giống cây, sản lượng và đầu ra. Khi đó, cánh đồng không chỉ sản xuất nông sản, mà còn tạo ra những hành vi có kỷ luật.
Người nông dân chuyên nghiệp trở thành trung tâm của sự thay đổi. Không chỉ giỏi canh tác, mà biết đọc tín hiệu thị trường, tính toán hiệu quả và quản trị rủi ro. Người nông dân không còn hỏi “trồng gì cho trúng”, mà hiểu mình đang tham gia vào một hệ thống giá trị. Từ đó, cần chuyển từ tư duy chuỗi ngành hàng sang hệ sinh thái ngành hàng, nơi các chủ thể cùng tương tác, giúp hệ thống có khả năng dự báo và điều chỉnh sớm.
Để làm dịu những “dao động” như điện tâm đồ, cần những “cú huých” phù hợp: minh bạch thông tin thị trường theo thời gian thực; sản xuất theo hợp đồng; phát triển hội quán nông dân; truy xuất nguồn gốc; và các công cụ tài chính để giảm rủi ro.
Từ góc nhìn chính sách, thay vì “quy hoạch cứng”, cần “định hướng mềm” dựa trên tín hiệu thị trường. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo: cung cấp thông tin, dự báo cung - cầu, đầu tư hạ tầng logistics và chế biến, khuyến khích liên kết và hợp tác.
Quan trọng hơn, chính sách phải hướng đến thay đổi hành vi, từ sản xuất theo thói quen sang theo tín hiệu; từ chạy theo sản lượng sang tạo giá trị; từ bị động sang chủ động thích ứng. Khi đó, quy hoạch không còn là những đường kẻ cứng, mà trở thành hệ thống dẫn dắt mềm trong một thị trường luôn biến động.
Giá nông sản lên xuống không chỉ là những con số. Đó là biểu hiện của kỳ vọng, ký ức và thói quen. Nếu sản xuất còn tự phát, những “nhịp tăng - giảm” sẽ còn dao động mạnh. Nhưng nếu được đặt trong cánh đồng có tổ chức, trong một hệ sinh thái kết nối và được dẫn dắt bằng những “cú huých” phù hợp, đường biểu diễn ấy sẽ dần ổn định.
Khi đó, câu chuyện không còn là “giải cứu” những trái dưa đã chín, mà là kiến tạo một nền nông nghiệp biết tự điều chỉnh ngay từ khi hạt giống còn nằm trong lòng đất.