Hơn mười năm về trước, một trong số những người con gái của Jamie Dimon gọi điện hỏi ông: “Khủng hoảng tài chính là gì vậy bố?”. Vị tỷ phú, người chèo lái JPMorgan Chase, cố gắng đưa ra câu trả lời mang dụng ý trấn an. “Đó là hiện tượng thường xảy ra mỗi 5-7 năm/lần”. Cô bé tiếp tục: “Thế sao mọi người lại dường như rất bất ngờ về sự kiện đó?”. “Lẽ ra mọi người không nên như vậy”, ông trả lời. Lý do là bởi trong lịch sử ngành ngân hàng, những cuộc khủng hoảng như vậy có xu hướng lặp đi lặp lại.
Trong suốt thời kỳ Phục Hưng (thế kỷ 14 và 15), lĩnh vực ngân hàng “mong manh” tới nỗi chỉ một số ít người rút tiền cũng khiến bộ phận người gửi tiền còn lại hoảng loạn. Còn tại Amsterdam năm 1763, khủng hoảng bùng lên chỉ vì một thỏa thuận mua bán ngũ cốc với Nga sau khi chiến tranh khép lại. Trong năm 2022, quan ngại về khoản thua lỗ đầu tư trái phiếu cùng tỷ lệ tiền gửi không được bảo lãnh lớn là nguồn cơn gây ra hai vụ phá sản ngân hàng lớn nhất nước Mỹ trong hơn một thập kỷ trở lại đây. Mỗi sự kiện trên xảy ra trong một hoàn cảnh khác nhau, nhưng những vấn đề gốc rễ không hề mới: Các ngân hàng dùng tiền để đầu tư dài hạn (bao gồm cổ phiếu và trái phiếu), trong khi người gửi tiền có thể yêu cầu rút tiền bất cứ lúc nào.
Bảo hiểm tiền gửi, các giải pháp hỗ trợ từ ngân hàng trung ương và quy định pháp lý giúp tần suất những “cơn hoảng loạn” như vậy không còn quá thường xuyên. “Nhưng suy cho cùng, các cuộc khủng hoảng phần lớn bắt nguồn từ bản chất loài người, bất kể trong môi trường pháp lý, kinh tế và chính trị ra sao”, theo Kenneth Rogoff, Chuyên gia kinh tế tới từ Trường Đại học Harvard, tác giả của cuốn sách This Time Is Different nổi tiếng. “Sau một cuộc khủng hoảng, các quy định pháp lý sẽ trở nên chặt chẽ hơn. Nhưng khi thời gian trôi qua, xu hướng nới lỏng lại xuất hiện. Và với bất cứ quy định nào được ban hành, thì thị trường cũng tìm ra những các thức sáng tạo nhằm ‘lách’ luật”, ông chia sẻ.
Tại Fort Worth, Giáo sư Stephen Quinn tới từ Đại học Texas Christian, nhận được nhiều chia sẻ từ các sinh viên khi ngân hàng Silicon Valley Bank sụp đổ. Họ không thể tin nổi hiện tượng rút tiền ồ ạt lại một lần nữa xảy ra. “Thật thú vị”, ông nói. “Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc tôi muốn sự hỗn loạn nổ ra”. Mẹ vợ của ông cũng tham khảo ý kiến từ ông về việc có nên rút khoản tiền gửi của bà tại ngân hàng hay không. Đối với phần lớn người dân Mỹ, các khoản tiền gửi dưới 250.000 USD, điều đó là không cần thiết. Nhưng đối với khoản tiền gửi cao hơn số đó, một khi khách hàng cảm thấy tiền của họ không an toàn, vì lí do nào mà họ nên chờ đợi?
Gần một thế kỷ trước, 9.000 ngân hàng tại Mỹ phá sản trong đại đoạn đại khủng hoảng. Còn từ năm 1340 tới năm 1500 (giai đoạn nhiều bất ổn), theo Giáo sư Luciano Pezzolo tới từ Đại học Ca’ Foscari, Venice (Italy), không có nhiều ngân hàng lớn trong thành phố này tránh khỏi viễn cảnh sụp đổ.
Một số chuyên gia nhận định “sự hoảng loạn” là điều có thể phòng tránh được. Bên cạnh việc giám sát các khoản tiền gửi, các cơ quan lập pháp có thể kiểm soát cách thức mà các ngân hàng quản lý và đầu tư tài sản. Canada là một ví dụ khi họ có những ngân hàng “siêu nhàm chán”, theo David Singer, Trưởng bộ môn Khoa học chính trị tại Viện Công nghệ Massachusetts, người dành nhiều năm nghiên cứu về khủng hoảng. Công thức cho sự ổn định hệ thống là những ngân hàng có nền tảng tài chính tốt nhưng không ưa thích rủi ro. Nền tảng tài chính tốt giúp các ngân hàng có thể vượt qua các giai đoạn giá trị tài sản sụt giảm. “Tuy nhiên phần lớn các ngân hàng không hoạt động theo phương châm đó đòi hỏi phía cơ quan giám sát phải duy trì hệ thống chính sách pháp lý mang tính triệt để và ổn định, ngay cả khi nền kinh tế có dấu hiệu lao dốc.
Nhưng nói bao giờ cũng dễ hơn làm. Các ngân hàng có đủ nguồn lực để tìm ra những cách thức sinh lời mới. Ví dụ, vào đầu thập niên 2000, giới ngân hàng phố Wall đã “phù phép” những khoản cho vay thế chấp rủi ro thành các sản phẩm đầu tư an toàn. “Trên thực tế, cơ quan quản lý không thể phát hiện kịp thời ra những lỗ hổng đó. Vì vậy, nhưng rủi ro âm thầm từng ngày tích tụ cho tới khi khủng hoảng nổ ra”, Haim Kedar-Levy, Giáo sư tới từ trường đại học Negev, tác giả cuốn sách A Critical History of Financial Crises.
Còn theo Natacha Postel-Vinay, phụ trách môn Lịch sử tài chính tại Trường Kinh tế và Khoa học chính trị London, những sự việc đổ vỡ đáng tiếc có thể được hạn chế nếu như các khoản tiền thưởng được trao đúng người, đúng thời điểm. Một số quy định mới trong hệ thống ngân hàng đã được xây dựng, trong đó bao gồm giảm, thu hồi các khoản tiền thường và hạ thấp KPI một khi hoạt động kinh doanh gặp khó hoặc thị trường bất ổn, nhằm đảm bảo những người có quyền hạn không đẩy tiền gửi của khách hàng vào một “canh bạc” rủi ro. Tuy nhiên, bà thừa nhận nhiệm vụ “đại tu” hệ thống ngân hàng nhằm giải quyết triệt để các vấn đề không hề dễ dàng.
GÃ ĐẦU TƯ - Nguồn: Bloomberg