Ủy ban châu Âu (EC) vừa công bố ấn bản năm 2026 của báo cáo "Hiệu quả khoa học, nghiên cứu và đổi mới của EU".

Trụ sở Ủy ban châu Âu (EC) tại Brussels, Bỉ. Ảnh: THX-TTXVN

Đây là bản đánh giá toàn diện về bức tranh nghiên cứu và đổi mới của Liên minh châu Âu (EU). Theo đó, châu Âu vẫn mạnh về khoa học, nhưng chưa biến được thế mạnh đó thành công nghệ chiến lược, vị thế dẫn đầu thị trường và tăng trưởng năng suất.

Theo báo cáo, EU vẫn giữ vị trí dẫn đầu toàn cầu về khoa học. Khối này đứng thứ hai thế giới về sản lượng công bố khoa học. Có tới 57% số công trình khoa học của EU là kết quả hợp tác quốc tế. Chất lượng nghiên cứu của châu Âu cũng tiếp tục được đánh giá cao.

Tuy nhiên, nghịch lý quen thuộc của châu Âu vẫn chưa được giải quyết. Các phòng thí nghiệm của châu Âu tạo ra tri thức hàng đầu, nhưng các sản phẩm công nghệ dẫn dắt thị trường lại thường đến từ nơi khác.

Báo cáo chỉ ra bốn thách thức chính đang cản trở châu Âu chuyển hóa sức mạnh khoa học thành năng lực cạnh tranh. Thách thức đầu tiên là đầu tư. EU đặt mục tiêu chi 3% GDP cho nghiên cứu và phát triển (R&D) vào năm 2030. Để đạt mục tiêu này, khối cần thêm khoảng 560 tỷ euro (xấp xỉ 629 tỷ USD) đầu tư. Đây là con số rất lớn, cho thấy mức độ tụt hậu so với tham vọng đã đề ra. Thách thức thứ hai là sự phân mảnh.

Các nỗ lực nghiên cứu và đổi mới vẫn bị dàn trải giữa các quốc gia, khu vực và tổ chức. Điều này làm hạn chế tác động tổng thể của chúng. Nói cách khác, châu Âu đang đầu tư cho khoa học như 27 hệ thống riêng lẻ thay vì một khối thống nhất.

Thách thức thứ ba nằm ở khâu mở rộng quy mô đổi mới. Những điểm nghẽn về tài chính, thương mại hóa tri thức và triển khai công nghệ khiến các phát minh khó đến được với thị trường. Tình trạng này đặc biệt rõ trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), chất bán dẫn tiên tiến và điện toán đám mây. Đây đều là những lĩnh vực mang tính quyết định cho vị thế kinh tế và an ninh trong những thập kỷ tới.

Thách thức cuối cùng là cạnh tranh toàn cầu. Theo báo cáo, châu Âu cần củng cố vị thế trong các công nghệ chiến lược, đồng thời duy trì sự xuất sắc về khoa học và thu hút nhân tài hàng đầu, kể cả thông qua các sáng kiến như "Lựa chọn châu Âu" (Choose Europe). Báo cáo có so sánh quốc tế, chủ yếu với các nền kinh tế lớn như Mỹ và Trung Quốc, để đánh giá vị trí của EU trên bản đồ thế giới.

Báo cáo nhấn mạnh rằng khoa học, nghiên cứu và đổi mới phải giữ vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy năng suất của EU. Đồng thời, lĩnh vực này cũng phải hỗ trợ các mục tiêu môi trường và bảo vệ mô hình xã hội đặc thù của châu Âu.

Để giải quyết những thách thức trên, báo cáo kêu gọi phối hợp tốt hơn giữa đầu tư công và tư, tăng cường hợp tác giữa các khu vực, và tập trung rõ ràng hơn vào những công nghệ quan trọng nhất đối với tương lai châu Âu. Báo cáo cũng nhấn mạnh yêu cầu tháo gỡ các rào cản khiến kết quả nghiên cứu khó phát triển thành sản phẩm và dịch vụ, nhất là rào cản về tài chính và triển khai công nghệ.

EC cho biết đã có một loạt biện pháp đang được triển khai hoặc chuẩn bị. Để thu hẹp khoảng cách đầu tư, EC đã đề xuất tăng ngân sách cho nghiên cứu và đổi mới trong khung tài chính dài hạn giai đoạn 2028-2034. Song song đó là các biện pháp huy động thêm vốn tư nhân và vốn từ các tổ chức, như Quỹ Mở rộng quy mô châu Âu (Scaleup Europe Fund). Quỹ này đã công bố bảy khoản đầu tư vào các doanh nghiệp công nghệ châu Âu.

Để khắc phục tình trạng phân mảnh, EC đang chuẩn bị Đạo luật Khu vực Nghiên cứu châu Âu (European Research Area Act). Đạo luật nhằm tăng cường phối hợp giữa các ưu tiên nghiên cứu và đổi mới của EU với các ưu tiên quốc gia, cải thiện việc hoạch định đầu tư và gỡ bỏ những rào cản còn lại đối với sự lưu chuyển tri thức và nhân tài.

Bên cạnh đó, nhằm giúp các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo mở rộng quy mô, EC đã đề xuất Đạo luật Đổi mới châu Âu (European Innovation Act). Văn bản này sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận thị trường mua sắm công và khơi thông nguồn tài chính dựa trên tài sản sở hữu trí tuệ.

Theo EC, các sáng kiến này cùng hướng tới mục tiêu củng cố vị thế của châu Âu trong các công nghệ chiến lược. Chúng bổ trợ cho sáng kiến "Lựa chọn châu Âu", vốn nhằm thu hút và giữ chân các nhà nghiên cứu, nhà đổi mới và doanh nhân mà châu Âu cần để cạnh tranh trên trường quốc tế.

Ủy viên châu Âu phụ trách khởi nghiệp, nghiên cứu và đổi mới Ekaterina Zaharieva cho rằng kết quả của báo cáo nhấn mạnh vai trò then chốt của khoa học, nghiên cứu và đổi mới trong việc thúc đẩy năng lực cạnh tranh, khả năng chống chịu và tự chủ chiến lược của châu Âu. Bà khẳng định "báo cáo cho thấy vì sao chúng ta cần một chương trình nghiên cứu và đổi mới thật sự tham vọng trong ngân sách dài hạn mới của EU".

Báo cáo này còn trở thành lập luận quan trọng để EC bảo vệ nguồn lực cho khoa học. Bởi, các cuộc đàm phán về khung tài chính dài hạn 2028-2034 được dự báo sẽ rất căng thẳng, khi ngân sách phải chia sẻ cho nhiều ưu tiên cạnh tranh như quốc phòng, nông nghiệp và chuyển đổi xanh.

Lan Anh/vnanet.vn

Link gốc