Chính sách thuế mới đang định hình lại “luật chơi” của doanh nghiệp, từ ưu đãi đầu tư đến siết quản lý giao dịch số và xuyên biên giới. Nhưng để cải cách không biến thành gánh nặng, 3 “lớp rào” về hoàn thuế, giao dịch liên kết và thủ tục tuân thủ cần được tháo gỡ sớm.
Khi đơn hàng chưa phục hồi và dòng tiền còn căng thẳng, nhiều doanh nghiệp (DN) lại đối mặt thêm áp lực từ “luật chơi” thuế mới. Từ vấn đề hoàn thuế, siết giao dịch liên kết đến quản lý giao dịch số xuyên biên giới, các thay đổi chính sách đang đẩy chi phí tuân thủ tăng mạnh và tạo thêm sức ép lên hoạt động sản xuất và xuất khẩu.
Thuế định hình lại “luật chơi”
Phía sau việc siết quản lý là mục tiêu xây dựng hệ thống thuế minh bạch và hiện đại hơn. Nhưng nếu các vướng mắc không sớm được tháo gỡ, cải cách thuế có thể làm tăng thêm chi phí và áp lực cho DN đang khó phục hồi.
Để cải cách thuế không trở thành gánh nặng cho DN, cần sớm tháo gỡ 3 “lớp rào” đang tồn tại trong hoàn thuế, giao dịch liên kết và thủ tục tuân thủ.
Trao đổi với cộng đồng DN tại Tp.HCM, Ts. Luật sư Phan Hoài Nam - Tổng giám đốc Hãng Tư vấn W&A, Giảng viên Học viện Tư pháp, ACCA, Trọng tài viên VIAC - cho rằng hệ thống chính sách thuế đang bước vào giai đoạn điều chỉnh mạnh.
Các thay đổi mới được thiết kế theo hướng vừa hỗ trợ DN, vừa tăng tính minh bạch và nâng hiệu quả quản lý trong bối cảnh kinh tế số và giao dịch xuyên biên giới phát triển nhanh.
Một trong những điểm đáng chú ý, như chia sẻ của ông Nam, là việc mở rộng phạm vi chi phí được trừ khi tính thuế thu nhập DN. Các khoản chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D), nghiên cứu thị trường, phát triển sản phẩm mới hay hoạt động đổi mới sáng tạo đang có xu hướng được ghi nhận rõ hơn.
Đây được xem là tín hiệu tích cực với các DN công nghệ, sản xuất chế biến và các tập đoàn nước ngoài đầu tư tại Việt Nam.
Không chỉ mở rộng ưu đãi đầu tư, nhiều cơ chế và chính sách thuế cũng đang được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn. Theo vị Trọng tài viên VIAC, mục tiêu là thúc đẩy dòng vốn vào các lĩnh vực ưu tiên, khuyến khích DN đầu tư dài hạn và nâng năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, song song với các chính sách hỗ trợ là xu hướng siết quản lý và nâng chuẩn tuân thủ ngày càng rõ nét. Điều này càng thể hiện rõ khi ngành thuế bước vào giai đoạn tăng tốc hiện đại hóa và mở rộng nguồn thu.
Trong báo cáo cập nhật kinh tế vĩ mô tháng 5/2026, Bộ phận phân tích của VnDirect cho biết theo kế hoạch của Quốc hội đề ra, tổng thu ngân sách nhà nước giai đoạn 2026-2030 dự kiến đạt 16,4 triệu tỷ đồng. Trong đó, nguồn thu do cơ quan thuế quản lý khoảng 14,6 triệu tỷ đồng, tương đương gần 90% tổng thu và gấp 1,8 lần giai đoạn 2021-2025. Riêng năm 2026, ngành thuế được giao dự toán thu 2.242 nghìn tỷ đồng.
Những con số này cho thấy mục tiêu tăng thu ngân sách đang trở thành động lực lớn thúc đẩy quá trình hiện đại hóa quản lý thuế. Từ số hóa dữ liệu đến tăng giám sát các giao dịch điện tử và xuyên biên giới, ngành thuế đang bước vào giai đoạn quản lý chặt hơn nhiều so với trước.
Một trong những “lớp rào” hiện nay vẫn là câu chuyện hoàn thuế giá trị gia tăng (GTGT). Trước đó, Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) dẫn phản ánh từ nhiều hiệp hội DN cho biết quá trình áp dụng thuế GTGT đang phát sinh không ít bất cập, đặc biệt là áp lực ngày càng lớn từ thủ tục hoàn thuế.
Một số DN cho biết khoản tiền hoàn thuế kéo dài từ năm 2023 sang đến những tháng đầu năm 2026 vẫn bị tồn đọng lớn, ảnh hưởng đáng kể đến khả năng duy trì hoạt động của DN.
Với DN xuất khẩu áp dụng thuế suất 0%, hoàn thuế chính là nguồn vốn lưu động để duy trì vòng quay kinh doanh. Khi thủ tục kéo dài, DN buộc phải vay vốn ngân hàng hoặc xoay nguồn tiền ngắn hạn để duy trì đơn hàng.
Không chỉ vậy, trong báo cáo gần đây, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep) cũng cảnh báo quy định áp thuế GTGT với hàng xuất khẩu kéo về sửa chữa rồi tái xuất đang làm tăng thêm áp lực vốn.
Cần tạo động lực, không tạo rào cản
Theo quy định hiện hành, DN phải nộp thuế trước rồi mới thực hiện thủ tục hoàn thuế sau, dù hàng hóa không tiêu thụ nội địa.
Vasep cho rằng quy định này khiến DN vừa tăng thủ tục, vừa tăng chi phí tài chính trong bối cảnh logistics toàn cầu còn nhiều bất ổn và tỷ lệ hàng bị trả về tăng lên.
Hiệp hội này đề xuất đưa hàng tái nhập để sửa chữa rồi tái xuất vào nhóm không phải nộp thuế GTGT nhằm giảm áp lực dòng tiền cho DN xuất khẩu.
Một “lớp rào” khác đang gây nhiều tranh luận là quy định thuế với giao dịch liên kết. Góp ý cho Dự thảo “Sách Trắng Thuế Việt Nam 2026”, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng các quy định hiện hành vẫn còn nhiều bất cập, khiến DN có nguy cơ bị loại trừ các khoản chi phí hợp lý khi xác định thu nhập chịu thuế.
Vì vậy, VCCI đề nghị cần làm rõ định hướng xử lý các vướng mắc liên quan đến giao dịch liên kết. Theo phản ánh của nhiều DN, việc khống chế hoặc loại trừ một số chi phí nội bộ như dịch vụ quản lý, phân bổ chi phí chung hay nghiên cứu - phát triển chưa phù hợp với thực tế vận hành, làm tăng nguy cơ bị ấn định thuế và gây khó khăn cho việc hoạch định tài chính.
VCCI cũng đề nghị làm rõ quy mô tác động của các quy định này, bao gồm số lượng DN bị ảnh hưởng và các lĩnh vực chính liên quan. Đồng thời, cần cập nhật định hướng sửa đổi, hoàn thiện chính sách mà Bộ Tài chính đang nghiên cứu để DN có cơ sở tham chiếu và chủ động kế hoạch trung hạn.
Tuy nhiên, áp lực tuân thủ thuế hiện nay không chỉ dừng ở câu chuyện giao dịch liên kết. Sự bùng nổ của kinh tế số và các hoạt động xuyên biên giới cũng đang tạo thêm một “lớp rào” mới với cả DN lẫn cơ quan quản lý.
Theo VCCI, nhiều Hiệp định tránh đánh thuế hai lần của Việt Nam hiện vẫn dựa trên khái niệm “cơ sở thường trú” truyền thống, tức DN phải có hiện diện vật lý. Trong khi đó, các DN công nghệ hiện có thể tạo doanh thu lớn tại một quốc gia mà không cần văn phòng hay nhân sự hiện diện trực tiếp.
VCCI cho rằng thế giới hiện vẫn chưa có cách tiếp cận thống nhất với hoạt động kinh doanh số. Nhiều quốc gia đang nghiên cứu khái niệm “sự hiện diện kinh tế đáng kể”, nhưng chưa hình thành chuẩn chung.
Nếu bổ sung quy định quá nhanh hoặc thiếu đồng bộ, nguy cơ phát sinh tranh chấp thuế và chồng chéo với các hiệp định quốc tế là rất lớn. Đây được xem là bài toán không dễ với Việt Nam khi vừa phải bảo vệ nguồn thu ngân sách, vừa phải duy trì sức hấp dẫn đầu tư.
Trước sự thay đổi liên tục của “luật chơi” thuế và yêu cầu minh bạch ngày càng cao, áp lực tuân thủ đối với DN cũng tăng lên đáng kể. Theo Ts. Luật sư Phan Hoài Nam, DN và nhà đầu tư cần chủ động rà soát mô hình hoạt động và cập nhật chính sách kịp thời. Đồng thời, cần nâng cao năng lực quản trị tuân thủ để hạn chế rủi ro pháp lý và tài chính trong quá trình kinh doanh tại Việt Nam.
Từ góc nhìn tổng thể, việc xử lý hiệu quả 3 “lớp rào” về hoàn thuế, giao dịch liên kết và kinh tế số sẽ mang ý nghĩa quyết định. Nếu được tháo gỡ đúng hướng các vướng mắc này không chỉ giúp giảm chi phí cho DN mà còn góp phần xây dựng hệ thống thuế vừa hiệu quả thu ngân sách, vừa trở thành đối tác tin cậy của cộng đồng kinh doanh.
Thế Vinh
Link gốc