Thị trường Trung Quốc đang bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn khi các nước ASEAN liên tục củng cố năng lực tiếp cận bằng logistics, kiểm dịch và chuỗi cung ứng. Với rau quả Việt Nam, bài toán mới không chỉ là giữ thị phần, mà là tạo dựng lợi thế mới khi dư địa từ những lợi thế truyền thống đang dần thu hẹp.

Theo thông tin mới đưa ra trong tháng 7/2026 về thị trường rau quả thế giới từ Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), Campuchia vừa được phép xuất khẩu (XK) chính ngạch mít tươi sang Trung Quốc. Việc mở cửa diễn ra sau khi hai nước hoàn tất các thỏa thuận về kiểm dịch và an toàn thực phẩm Mít là loại trái cây mới nhất được bổ sung vào danh mục nông sản Campuchia được tiếp cận thị trường tiêu thụ lớn nhất thế giới.

Cuộc đua tăng thêm sức ép

Đây là bước đi mới nhất trong lộ trình mở rộng “đường vào” thị trường Trung Quốc của Campuchia. Trước đó, tháng 6/2026, hai nước đã ký nghị định thư SPS đối với nhãn khô, mở thêm cơ hội XK và góp phần giảm áp lực dư cung, biến động giá cho ngành hàng này.

Nhà nhập khẩu Trung Quốc tìm hiểu trái cây Việt tại một hội chợ, nơi chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chuỗi cung ứng ngày càng trở thành yếu tố quyết định đơn hàng.

Song song với việc mở rộng danh mục nông sản, Campuchia cũng tăng tốc đầu tư logistics. Tuyến vận chuyển mới qua hành lang đường sắt Lào - Trung Quốc vừa đi vào hoạt động. Qua đó rút ngắn thời gian đưa nông sản sang Trung Quốc từ khoảng 20 ngày xuống còn gần một tuần.

Campuchia không phải quốc gia duy nhất tăng tốc vào thị trường Trung Quốc. Malaysia cũng đặt mục tiêu nâng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng tươi lên 229 triệu USD vào năm 2030.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, nước này đang tìm kiếm sự chấp thuận của Thái Lan để vận chuyển sầu riêng bằng đường bộ và đường sắt sang Trung Quốc, qua đó giảm chi phí logistics và tăng sức cạnh tranh. Động thái diễn ra trong lúc Malaysia đối mặt với tình trạng dư cung, khiến giá sầu riêng trong nước lao dốc hơn 90%.

Tuy nhiên, kế hoạch này được đánh giá không dễ thành hiện thực. Theo giới quan sát, khả năng Thái Lan chấp thuận cho Malaysia sử dụng tuyến đường bộ để xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc là khá thấp. Nguyên do là xung đột lợi ích giữa hai nước.

Nhiều quốc gia trong ASEAN đang nâng cấp logistics, kiểm dịch và chuỗi cung ứng để gia tăng sức cạnh tranh tại thị trường Trung Quốc, tạo sức ép mới lên rau quả Việt Nam.

Ngay cả khi đạt được thỏa thuận, con đường vào Trung Quốc của Malaysia vẫn không dễ dàng. Nước này sẽ phải vượt qua hàng loạt yêu cầu khắt khe về kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát gian lận thương mại.

Điều đó cho thấy cuộc đua vào thị trường Trung Quốc đang thay đổi. Lợi thế ngày càng phụ thuộc vào logistics, tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực tổ chức chuỗi cung ứng, thay vì chỉ là sản lượng.

Trong khi nhiều nước tìm cách rút ngắn "đường vào" Trung Quốc, Thái Lan tiếp tục củng cố lợi thế sẵn có bằng đầu tư logistics. Theo Cục Xuất nhập khẩu, trong mùa cao điểm, sầu riêng Thái Lan có thể đến Côn Minh chỉ sau 26 giờ nhờ chuỗi cung ứng lạnh Lancang-Mekong Express. Từ đây, hàng được phân phối tới hơn 30 thành phố của Trung Quốc trong vòng 48 giờ.

Từ Campuchia, Malaysia đến Thái Lan, điểm chung là các quốc gia đều đang đầu tư mạnh hơn cho logistics, tiêu chuẩn kỹ thuật và chuỗi cung ứng để gia tăng sức cạnh tranh tại thị trường Trung Quốc. Điều đó cho thấy lợi thế không còn chỉ nằm ở sản lượng hay khoảng cách địa lý, mà ngày càng được quyết định bởi năng lực tiếp cận thị trường.

Đây cũng là áp lực mới đối với Việt Nam. Khi các đối thủ liên tục rút ngắn thời gian vận chuyển và nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu, những lợi thế truyền thống của rau quả Việt Nam đang dần bị thu hẹp.

Giữ thị phần bằng lợi thế mới

Áp lực này đã hiện hữu ở mặt hàng sầu riêng. Sau khi được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc từ năm 2022, sầu riêng Việt Nam nhanh chóng bứt phá nhờ lợi thế về vị trí địa lý, mùa vụ và nguồn cung. Nhưng khi nhiều đối thủ cùng tăng tốc vào thị trường tỷ dân, mặt hàng này bắt đầu chịu sức ép rõ rệt. Dấu hiệu dễ thấy nhất là giá bán đang chịu áp lực giảm.

Theo Cục Xuất nhập khẩu, giá bán lẻ sầu riêng Monthong của Việt Nam và Thái Lan tại Trung Quốc hiện dao động 20-30 NDT/0,5 kg, giảm mạnh so với mức 35-45 NDT cùng kỳ năm ngoái.

Ở kênh bán buôn, mức giảm còn rõ hơn. Giá sầu riêng Monthong loại A của Việt Nam tại các chợ đầu mối Trung Quốc giảm từ 36,5 NDT xuống còn 13 NDT/0,5 kg trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 6. Giá sầu riêng cùng loại của Thái Lan cũng giảm từ 26,5 NDT xuống còn 18 NDT.

Theo Cục Xuất nhập khẩu, giá sầu riêng giảm chủ yếu do hệ thống logistics được cải thiện và thuế quan nhập khẩu giảm, khiến nguồn cung vào thị trường Trung Quốc tăng lên. Cơ quan này cũng dẫn dự báo của doanh nghiệp cho rằng sầu riêng cao cấp vẫn có thể giữ được phân khúc giá riêng. Trong khi đó các dòng phổ thông sẽ chịu áp lực cạnh tranh về giá ngày càng lớn.

Sầu riêng cho thấy cuộc đua vào Trung Quốc đã bước sang giai đoạn mới. Lợi thế không còn thuộc về những nước đi trước, mà thuộc về những quốc gia nâng cấp nhanh hơn về logistics, tiêu chuẩn và chuỗi cung ứng. Với Việt Nam, giữ thị phần đang trở thành thách thức không kém mở rộng thị phần.

Rau quả Việt muốn giữ thị phần tại Trung Quốc phải cạnh tranh bằng chuỗi giá trị, dữ liệu minh bạch, chế biến sâu và khả năng đáp ứng ngày càng cao của thị trường.

Đây cũng là thách thức lớn hơn với rau quả Việt Nam. Khi cuộc đua chuyển sang logistics, tiêu chuẩn và chuỗi cung ứng, lợi thế tự nhiên sẽ không còn đủ. Muốn giữ thị phần, doanh nghiệp phải tạo dựng những lợi thế mới.

Theo Ts. Hoàng Văn Việt (Đại học Kinh tế Tp.HCM, lợi thế đó không chỉ đến từ các chứng nhận xuất khẩu. “Chứng nhận giúp mở cửa, nhưng chất lượng ổn định, dữ liệu minh bạch và trách nhiệm thực chất mới giúp giữ được thị trường”, ông nói. Vì vậy, doanh nghiệp cần xây dựng “niềm tin có bằng chứng”, thay vì chỉ dừng ở việc đáp ứng các tiêu chuẩn ban đầu.

Từ cách tiếp cận đó, Ts. Việt cho rằng doanh nghiệp cũng cần thay đổi tư duy. Thay vì bắt đầu từ câu hỏi “mình có gì để bán”, cần chuyển sang “thị trường cần gì”. Muốn vậy, doanh nghiệp phải hiểu rõ yêu cầu của từng thị trường, khả năng đáp ứng của vùng nguyên liệu, những điểm nghẽn làm giảm giá trị sản phẩm và công nghệ phù hợp để tháo gỡ.

Theo ông, chính tư duy sản xuất hiện nay đang là một trong những điểm nghẽn. Nhiều doanh nghiệp vẫn đi theo mô hình “một loại nguyên liệu - một sản phẩm - một mùa vụ - một thị trường”. Mô hình này có thể giúp tăng trưởng nhanh, nhưng cũng khiến ngành hàng dễ tổn thương khi giá giảm hoặc nhu cầu thị trường thay đổi.

Thay vào đó, ngành rau quả Việt cần chuyển sang phát triển một hệ nguyên liệu để tạo ra nhiều sản phẩm, phục vụ nhiều phân khúc và nhiều thị trường. Ts. Hoàng Văn Việt lấy ví dụ với trái xoài. Thay vì chỉ xuất khẩu quả tươi, doanh nghiệp có thể phát triển thêm sản phẩm đông lạnh, nước ép, trái cây sấy hay nguyên liệu chế biến. Cùng một vùng nguyên liệu nhưng có thể tạo ra nhiều nguồn doanh thu và giảm phụ thuộc vào một mùa vụ hay một thị trường.

Đó cũng là hướng đi phù hợp trong bối cảnh cạnh tranh tại thị trường Trung Quốc đang thay đổi. Khi các nước ASEAN đồng loạt nâng cấp logistics, tiêu chuẩn và chuỗi cung ứng, lợi thế sẽ không còn chỉ nằm ở sản lượng. Với rau quả Việt Nam, giữ thị phần sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng xây dựng chuỗi giá trị, minh bạch dữ liệu và tạo ra những giá trị khác biệt cho sản phẩm.

Thế Vinh

Link gốc