Đối diện với những cú sốc và sự thay đổi của thị trường, cũng như chuỗi cung ứng toàn cầu, năng lực cạnh tranh của hàng hoá, doanh nghiệp đang cho thấy sự mong manh.

Đơn cử, nhập khẩu của Argentina với hàng hoá Việt Nam trong quý I/2026 đã giảm mạnh khoảng 18,4% so với cùng kỳ năm trước, theo dữ liệu từ cơ quan hải quan nước này.

Điểm yếu bộc lộ

Đáng lưu ý, mức giảm tập trung chủ yếu ở các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, da giày, linh kiện điện tử, máy tính và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất công nghiệp. Trong đó, một số phân khúc ghi nhận mức giảm rất mạnh, đặc biệt nhóm giày dép giảm trên 40% so với cùng kỳ năm trước.

Doanh nghiệp không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào lợi thế chi phí thấp để duy trì năng lực cạnh tranh.

Thương vụ Việt Nam tại Argentina cho biết, xu hướng suy giảm xuất khẩu đáng chú ý này xuất phát từ 3 yếu tố lớn. Ngoài vấn đề nội tại của thị trường Argentina, thì khủng hoảng logistics hàng hải quốc tế và sự thay đổi môi trường cạnh tranh thương mại chính là nguyên nhân.

Theo phân tích, do căng thẳng tại khu vực Trung Đông, nhiều hãng tàu lớn đã phải tạm dừng tuyến đi qua kênh đào Suez và chuyển hướng vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi nhằm bảo đảm an toàn hàng hải. Việc định tuyến lại khiến thời gian vận chuyển hàng hóa từ châu Á sang khu vực Nam Mỹ kéo dài thêm từ 10 - 18 ngày. Giá cước vận tải container từ châu Á đi Nam Mỹ trong quý I/2026 đã tăng mạnh. Một số tuyến vận chuyển ghi nhận mức tăng chi phí từ 50 - 80%, đặc biệt đối với các tuyến dài như từ Việt Nam sang Argentina.

Biến động cước vận tải đã làm suy giảm đáng kể khả năng cạnh tranh về giá của hàng hóa Việt Nam, nhất là với các nhóm hàng có biên lợi nhuận thấp như dệt may, da giày và hàng gia công. Nhiều nhà nhập khẩu có xu hướng cắt giảm đơn hàng từ châu Á, thu hẹp tồn kho hoặc chuyển sang các nguồn cung gần hơn trong khu vực Mỹ Latinh nhằm giảm rủi ro logistics.

Ngoài ra, Hiệp định Thương mại và Đầu tư Đối ứng Mỹ - Argentina được ký kết vào tháng 2/2026, với việc nhiều ưu đãi thuế quan và thuận lợi lớn về thủ tục kỹ thuật, cấp phép nhập khẩu đối với hàng Mỹ, cũng làm suy giảm lợi thế cạnh tranh của hàng Việt.

“Diễn biến này tạo ra nguy cơ chuyển hướng thương mại đáng kể đối với các nhà cung cấp ngoài khối, trong đó có Việt Nam khi các doanh nghiệp nhập khẩu Argentina có xu hướng ưu tiên các nguồn cung được hưởng lợi thế thuế quan và thủ tục thuận lợi hơn. Nhóm hàng điện tử, máy tính, thiết bị và linh kiện của Việt Nam được đánh giá là chịu tác động rõ nhất từ xu hướng này”, Thương vụ nêu.

Từ đầu năm đến nay, xuất khẩu hàng hoá Việt Nam vẫn duy trì tăng trưởng tích cực, với quý I/2026 ghi nhận mức tăng kim ngạch lên tới 19,1% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, những mặt hạn chế, sự “mong manh” của tăng trưởng cũng đã xuất hiện rõ nét như cán cân thương mại nhập siêu, hoạt động xuất khẩu hàng hóa của khu vực kinh tế trong nước tiếp tục xu hướng giảm, khu vực FDI tiếp tục “gánh” tăng trưởng.

Diễn biến của hoạt động xuất khẩu tại thị trường Argentina là minh chứng rõ nét cho thấy bức tranh thương mại có thể thay đổi nhanh chóng như thế nào trong bối cảnh tái cấu trúc chuỗi cung ứng đang trở thành xu hướng nổi bật của kinh tế thế giới, và doanh nghiệp cũng như nền kinh tế Việt Nam có thể bị ảnh hưởng như thế nào nếu không kịp thay đổi với những chuyển dịch này.

Tại hội thảo mới đây của Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), TS. Nguyễn Cao Đức, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ cho biết, biến động địa chính trị tại Trung Đông, đặc biệt các điểm nghẽn hàng hải tại eo biển Hormuz, tiếp tục cho thấy mức độ dễ tổn thương của chuỗi cung ứng toàn cầu trước các cú sốc phi kinh tế. Chuyên gia nhấn mạnh, những biến động về logistics, chi phí đầu vào và nguồn cung nguyên liệu chiến lược thời gian qua cho thấy doanh nghiệp không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào lợi thế chi phí thấp để duy trì năng lực cạnh tranh. 

“Lợi thế chi phí thấp không còn là yếu tố đủ”, TS. Nguyễn Cao Đức nói. 

Theo chuyên gia, khi chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục thay đổi, yêu cầu đặt ra là nâng cao sức chống chịu, tăng khả năng tự chủ trong sản xuất và từng bước tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao, thay vì chỉ dừng ở vai trò gia công đơn thuần.

Trong bài phân tích công bố gần đây, các chuyên gia của EBC Financial Group cũng đã chỉ ra vấn đề này.

Đó là dù đã thành công trong việc trở thành trung tâm sản xuất thay thế trong chiến lược “Trung Quốc + 1”, phần lớn nền kinh tế Việt Nam đang vận hành ở các phân khúc có giá trị gia tăng thấp. Hệ quả là khi căng thẳng địa chính trị đẩy chi phí năng lượng hoặc logistics toàn cầu leo thang, các doanh nghiệp nội địa ngay lập tức phải đối mặt với tình trạng biên lợi nhuận bị bóp nghẹt nhanh hơn nhiều so với các quốc gia sở hữu chuỗi cung ứng nội địa vững chắc. Các nhà sản xuất Việt Nam thường gặp khó khăn trong việc chuyển phần chi phí gia tăng này sang khách hàng quốc tế, do chủ yếu cạnh tranh về giá thay vì hàm lượng công nghệ hay giá trị thương hiệu.

Cơ hội lớn để thoát vai gia công

Xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu với các mô hình như Trung Quốc + 1, nearshoring (dịch chuyển sản xuất về gần) và friend-shoring (dịch chuyển chuỗi cung ứng sang nước thân hữu) đang diễn ra rõ nét hơn. Quá trình này đang mở ra cơ hội cho các nền kinh tế có vị trí chiến lược, môi trường sản xuất ổn định và khả năng kết nối thương mại rộng. Việt Nam, với lợi thế về vị trí địa lý, hệ thống hiệp định thương mại tự do và vai trò ngày càng rõ trong chuỗi sản xuất khu vực, được đánh giá có tiềm năng đón thêm dịch chuyển đầu tư và mở rộng vai trò trong mạng lưới cung ứng quốc tế.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng có các "đối thủ" nặng ký như Ấn Độ, Indonesia và Mexico. Theo EBC Financial Group, các nhà đầu tư toàn cầu ngày càng đánh giá các quốc gia không chỉ dựa trên lợi thế nhân công giá rẻ hay tăng trưởng xuất khẩu bề nổi, mà dựa vào chiều sâu của chuỗi cung ứng địa phương, chất lượng lao động tay nghề cao, an ninh năng lượng, sự ổn định của hệ thống thể chế, năng lực công nghệ và các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo nội địa.

Theo các chuyên gia, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển từ mắt xích gia công thành trung tâm sản xuất và cung ứng có giá trị gia tăng cao. Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành hiện thực nếu doanh nghiệp trong nước cải thiện năng lực cạnh tranh. 

Từ góc nhìn chuỗi cung ứng, TS Nguyễn Cao Đức cho biết, việc đáp ứng yêu cầu về công nghệ, quản trị dữ liệu, tiêu chuẩn sản xuất xanh và khả năng truy xuất nguồn gốc sẽ là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái của các tập đoàn toàn cầu.

“Nếu tận dụng tốt, doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nhưng muốn đi xa hơn thì phải nâng năng lực quản trị, chuyển đổi số và khả năng thích ứng”, ông nói. 

Quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu cũng là quá trình định hình lại tiêu chuẩn tham gia thị trường. Nếu không thay đổi, nguy cơ mất thị trường, mất lợi thế cạnh tranh là hiện hữu.

Sức ép và cơ hội song hành. Việc cần làm là cần kiến tạo được một hệ sinh thái doanh nghiệp nội địa vững mạnh. Từ đó, doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng khả năng thích ứng và từng bước tham gia sâu hơn vào các mắt xích có giá trị gia tăng cao. 

Đỗ Kiều

Link gốc